Licht buiten de tunnelvisie!

Poging tot rationele visie op een irrationele visie.

Meestal als ik echt verstrikt raak in mijn angsten, is daar ook wel een bepaald type denkbeeld bij betrokken. Over mijn blog kan ik bijvoorbeeld denken: “Dat stuk was sociale zelfmoord. Ik verwar durf met stommiteit en heb geen enkel gevoel meer voor wat wel en niet kan. Nu ziet iedereen me als een kansloze gek. En dat ben ik ook. Ik ben verloren…”

Om beter met dergelijke denkbeelden overweg te kunnen, is het voor mij belangrijk ze te bestuderen, in plaats van er midden in te blijven zitten (erin geloven) of ermee in de clinch te gaan (bestrijden als zieke irrationele gedachte). Negeren werkt in ieder geval ook niet, maar op de een of andere manier moet ik er wel enige afstand van kunnen nemen. Zodra dat lukt, kan ik gaan proberen om een evenwichtigere visie te ontwikkelen op het geheel.

Volgens mij is de ‘ratio’ heel erg betrokken bij het ontstaan van dergelijke denkbeelden, maar als een soort slaaf van mijn angsten. Bij het construeren van het denkbeeld verzamelt de angst-ratio snel en efficiënt uitsluitend gegevens die de indruk van gevaar kunnen versterken. Waarnemingen die geruststellend of relativerend zouden kunnen werken, worden verworpen als ongeloofwaardig. Vervolgens maakt de angst-ratio extreme extrapolaties richting de maximaal mogelijke ramp in het geval dat de meest absurde dingen die ik ooit in mijn leven gezien heb, maatgevend zijn.

InspirationalQuotes.Club-light-tunnel-illusion-inspirational-life-unknown

De angst werkt dus het redeneren met een tunnelvisie in de hand. Op het hele emotionele drama eromheen na, lijkt het eigenlijk nog best rationeel. Er worden echte waarnemingen gebruikt, en de logica wordt nog best gerespecteerd. Het enige dat echt niet deugt is het uitgangspunt dat de door de angst gecreëerde tunnel de begrenzing van de werkelijkheid is.

De tunnelvisie is zeker niet uniek voor de pathologische angstdenkbeelden van mij als psychiatrisch geval. Het is een wijd verbreide manier van denken die overal gehanteerd wordt, tot artsen, wetenschappers en rechters aan toe. Het enige verschil is dat zij er kalm bij blijven, en dat het lange tijd sociaal acceptabel blijft, namelijk zo lang de meeste mensen het niet in de gaten hebben. Het uitgangspunt is herkenbaar functioneel: Er is een denkkader, een theorie, en dat is ook nodig om ordelijk te kunnen denken. Maar waar het vermogen om dit denkkader te overstijgen verloren gaat, verwordt het denken tot een tunnelvisie die qua kwaliteiten als denkbeeld niet te onderscheiden is van zogenaamd pathologische denkstijlen.

Zekerheid door zelfbedrog.

De omschreven beperkte denkstijl heeft dus lang niet altijd te maken met gebrekkig werkende rationele vermogens. Zoals we gezien hebben, hoeft er ook niet in alle gevallen sprake te zijn van direct overweldigende emoties. Om gewoon maar te blijven functioneren, is het vaak nodig om schijnzekerheid binnen een kortzichtige tunnelvisie hoger te achten dan de onzekerheid van twijfelen aan een bestaand denkkader. Dat zou enorm veel tijd en energie kosten, die je beter ergens anders aan kunt besteden. Zo lang de tunnelvisie werkt, zou je wel goed gek zijn om je hoofd boven bestaande denkkaders uit te steken!

DSM5 voorbij schapen

In het juist inschatten van de medemens willen we misschien wel wat meer investeren. Maar dat kan erg moeilijk zijn, en nog moeilijker is het om te weten of de inschattingen kloppen. Daardoor kan het toch nog aantrekkelijk worden om een rotsvast geloof te hechten aan een slecht onderbouwde inschatting van andere mensen. Stereotyperen en stigmatiseren biedt uitkomst om snel een gevoel van zekerheid te bereiken bij het inschatten van anderen.

In mijn eigen tunnelvisie van angst lijkt het er vaak meer op dat ik iedere vorm van zekerheid wil ondermijnen. In eerste instantie zoek ik paniekerig naar een echte zekerheid. Maar over het algemeen vind ik die niet, zodat uiteindelijk ieder vertrouwen in rationaliteit en menselijkheid weggewerkt wordt. Daarmee bereikt de emotie de zekerheid van het eigen gelijk. De ratio zal eindelijk zijn klep houden, en mijn primitieve reflexen zijn vrij om me te helpen vechten of vluchten. Hoewel het niet vaak gebeurt dat het helemaal zo ver komt, weet ik wel dat het zo is. In het diepst van de angst bestaat een primitieve zekerheid, die zich zekerder voelt dan alle rationele ‘zekerheden’ bij elkaar.

Uiteindelijk streven tunnelvisie, stigma en angstdenken dus naar hetzelfde doel: Zekerheid over iets waar geen zekerheid over is. Het streven naar zekerheid op zichzelf is niet verkeerd, maar ergens hierin wordt besloten tot zelfbedrog. In mijn beleving is dit meestal geen bewuste beslissing, en kan een poging om anders te gaan denken heel erg bedreigend voelen. Daar zitten angst en stigma volgens mij in hetzelfde enge schuitje samen met andere tunnelvisies.

Gelukkig ben ik niet voortdurend even angstig en kan ik allerlei emotionele toestanden met hun bijbehorende manier van denken en waarnemen ervaren. Ik hoop dat zowel ik zelf als anderen die op enige wijze beperkt worden door tunnelvisies, verbetering kunnen brengen in de toestand; door naast zekerheid, ook openheid voor zo veel mogelijk ervaringen met grote passie na te streven! Alle emoties, alle tunnels te kunnen ervaren en ook wat daar buiten ligt, of het nu licht of donker is –

Advertenties

3 gedachtes over “Licht buiten de tunnelvisie!

  1. Hoi Bianca, ik heb je verhaal eerst twee keer gelezen om het te begrijpen. Zelf ben ik zo iemand die rationeel over dingen denkt en dan soms tot conclusies kom die alle schijnzekerheid wegneemt. Ik hou daar geen zekerheden aan over, maar wordt er desondanks heel rustig van. De wereld is een, maar hoe daar verschil ik regelmatig over van mening met mijzelf. Sommige mensen voelen zich klein als ze naar de sterren kijken, maar ik voel mij dan juist groot een deel van het machtige heelal dat alles overstijgt.

    Like

    1. Hoi Wim, bedankt voor je reactie! Het kan gelukkig ook de moeite waard zijn om een wat moeilijker verhaal te begrijpen en ik ben blij dat je die moeite genomen hebt voor mijn verhaal. Inderdaad, het bewust schijnzekerheden wegnemen kan voor mij ook wel eens rustgevend zijn. Mooi ook wat je zegt over het heelal. Een dergelijk gevoel ken ik ook. Nu ik erover denk, is dat gevoel misschien wel het meest lijnrecht aan heftige angst tegenovergestelde gevoel. Angst is met veel spanning en en nauwe focus van alles en iedereen afgesloten zijn en moeten vechten om nog te mogen bestaan. De verbondenheid met het heelal is daarentegen de wijdst mogelijk geopende aandacht, een overvallen worden door een natuurlijke vanzelfsprekendheid die alle spanning zou kunnen wegnemen, ware het niet dat ik geen bewustzijn ken zonder tenminste een beetje existentiële angst…

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s